VUMC Patiënteninformatie hoog-technologisch draagmoederschap
Inleiding
Voor vrouwen die zelf niet in staat zijn een zwangerschap uit te dragen kan draagmoederschap een oplossing zijn. Het paar (de 'wensouders') dat een kind wenst kan een andere vrouw vragen een kind voor hen te dragen. Een dergelijke zwangerschap komt meestal tot stand door middel van kunstmatige inseminatie met sperma van de wensvader, maar ook met behulp van IVF (in vitro fertilisatie) is dit mogelijk. Aan deze manier van vervulling van de kinderwens kleven echter wel een aantal ethische, emotionele, praktische en juridische dilemma's en problemen.
Twee vormen van draagmoederschap:
1.Laag-technologisch draagmoederschap
Bij de klassieke vorm van draagmoederschap, ook wel laag-technologisch draagmoederschap genoemd, wordt de draagmoeder via kunstmatige inseminatie een zwangerschap tot stand gebracht. In deze situatie is de draagmoeder de genetische moeder en de wensvader de genetische vader. In het laatste geval zijn beide wensouders dus niet de genetische ouders. De inseminatie kan desgewenst zelf thuis worden toegepast met behulp van een spuitje: zelfinseminatie.
2.Hoog-technologisch draagmoederschap
Bij hoog-technologisch draagmoederschap wordt een IVF-behandeling uitgevoerd, waarbij de eicellen van de wensmoeder in het laboratorium worden bevrucht met het zaad van de wensvader. Eén embryo wordt vervolgens in de baarmoeder van de draagmoeder geplaatst. Vaak is de draagmoeder een (schoon)zusje of goede vriendin die bereid is de zwangerschap te dragen; Na de geboorte wordt een 100% genetisch eigen kind overgedragen aan de wensouders.
Het VUmc zal zich alleen met deze vorm van draagmoederschap bezighouden.
Wanneer komt u in aanmerking voor draagmoederschap?
Een kind krijgen via hoogtechnologisch draagmoederschap is in Nederland pas sinds 1997 toegestaan onder strikte voorwaarden en uitsluitend op ideële basis. Commercieel draagmoederschap is verboden. Vrouwen bij wie de baarmoeder afwezig is (aangeboren of door een operatie), kunnen uiteraard niet zwanger raken en hebben alleen via adoptie of draagmoederschap een mogelijkheid om een kind te krijgen. De baarmoeder kan ook beschadigd of misvormd zijn, waardoor een zwangerschap niet mogelijk is. Indien er sprake is van een ernstig gevaar voor de gezondheid van de vrouw als zij zwanger wordt (bijvoorbeeld vanwege een ernstige aandoening van het hart) kan draagmoederschap een optie zijn. Ook de draagmoeder dient aan een aantal voorwaarden te voldoen:
- De draagmoeder dient al eerder zonder problemen zwanger te zijn geweest en gebaard te hebben. Bij voorkeur heeft zij op het moment van het draagmoederschap een voltooid gezin.
- De draagmoeder moet zowel lichamelijk als geestelijk gezond zijn. Er mag geen sprake zijn van een verhoogd risico op complicaties tijdens een zwangerschap.
- De draagmoeder moet bereid zijn om zich tijdens de periode van behandeling en zwangerschap aan een aantal gedragsregels te houden (bijvoorbeeld rond de ovulatie geen gemeenschap hebben, voorzichtigheid met alcohol, drugs en roken) .
- Indien de draagmoeder een partner heeft, moet deze schriftelijk instemmen met haar beslissing om draagmoeder te zijn. De partner dient de contracten mede te ondertekenen (zie bijlage 4 en 5).
- De draagmoeder is jonger dan 45 jaar.
Kans op zwangerschap
De slagingskans van IVF is ook bij hoog-technologisch draagmoederschap van toepassing. Dit betekent dat de kans op zwangerschap per poging ongeveer 25% bedraagt. Na drie pogingen is ongeveer 60% zwanger. Zoals bij elke zwangerschap bestaat er een kans van ongeveer 20% op een miskraam.
Juridisch aspecten van hoog-technologisch draagmoederschap
Ouderschap
In Nederland is volgens de wet de moeder degene die het kind ter wereld heeft gebracht. Is de moeder getrouwd dan is de echtgenoot automatisch de juridische vader van het kind. Het maakt hierbij niet uit of het kind wel of niet genetisch verwant is aan de ouders. Dit houdt in dat tot het kind door de wensouders is geadopteerd er familierechtelijke betrekkingen bestaan tussen de draagouders en hun bloed- en aanverwanten met het kind. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat het kind erft van de familie van de draagouders.
Onderlinge afspraken en de afdwingbaarheid daarvan
Het VUmc eist onder andere dat de draagouders en wensouders vooraf schriftelijk met elkaar overeenkomen dat de draagouders het kind na de geboorte afstaan en zullen meewerken aan de adoptieprocedure. De wensouders zullen op hun beurt met de draagouders moeten overeenkomen dat ongeacht de medische en geestelijke toestand van het kind na de geboorte zij het kind zullen verzorgen en opvoeden en een adoptieprocedure zullen starten. Deze afspraken kunnen echter niet voor de rechter worden afgedwongen. De draagouders kunnen door een rechter niet gedwongen worden het kind na de geboorte af te staan, de wensouders kunnen niet gedwongen worden het kind in hun midden op te nemen.
Adoptieprocedure
Ook is niet met zekerheid van tevoren te zeggen dat de adoptie van het kind zal kunnen gaan plaatsvinden. Er bestaat in Nederland geen speciale adoptieregeling voor kinderen die door middel van hoog-technologisch draagmoederschap ter wereld komen. In het geval de wensvader het kind niet tijdens de zwangerschap heeft kunnen erkennen betekent dit dat de wensouders, zijnde de genetische ouders van het kind, een officiële adoptieprocedure moeten starten. De adoptieprocedure komt in het kort hierop neer: Het kind moet feitelijk door de wensouders gedurende één jaar worden verzorgd en opgevoed. Om het kind meteen na de geboorte te mogen verzorgen en opvoeden moeten de wensouders voorafgaande toestemming hebben van de Raad van de Kinderbescherming. Als het kind eenmaal bij de wensouders verblijft, kan de Raad voor de Kinderbescherming op verzoek van de draagmoeder een verzoek indienen bij de Kantonrechter om de draagouders te ontheffen van het ouderlijk gezag. De wensouders kunnen tegelijkertijd een verzoek indienen bij de Kantonrechter om tot voogd te worden benoemd. De Kantonrechter wijst het verzoek om de draagouders te ontheffen van het ouderlijk gezag toe als de draagmoeder of ouders ongeschikt zijn het kind op te voeden en te verzorgen. De Hoge Raad heeft in haar arrest van 29 juni 1984 bepaald dat onmacht of ongeschiktheid tot het opvoeden en verzorgen van een kind zich kan beperken tot één bepaald kind, door bijzondere eigenschappen van het kind of door bijzondere omstandigheden waarin het kind zich bevindt. Die bijzondere omstandigheden kunnen liggen in het feit dat bij de draagmoeder de wil ontbreekt om voor het kind te zorgen, in combinatie met de uitdrukkelijke wens de verantwoordelijkheid en de opvoeding van dit kind aan de wensouders over te laten.
Als het gezag niet langer bij de draagmoeder/ouders rust, kunnen de wensouders bij de Rechtbank een verzoek indienen tot adoptie. Om dat verzoek te kunnen honoreren zullen de wensouders aan de wettelijke adoptievereisten moeten voldoen.
Om de adoptie te bewerkstelligen moeten draagouders en wensouders dus gedurende de hele procedure hun medewerking blijven verlenen. Adoptie kan niet worden bewerkstelligd als één van de ouders niet meewerkt.
Adoptieprocedure indien de wensvader het kind tijdens de zwangerschap heeft kunnen erkennen
Indien de draagmoeder en de wensvader niet gehuwd zijn, bestaat de mogelijkheid dat de wensvader het kind in de zwangerschap van de draagmoeder al erkent. Na de geboorte is de wensvader dan automatisch de juridische vader van het kind. Mocht de wensvader overlijden dan erft het kind automatisch van hem. Hij is verder bevoegd om de Kanton¬rechter te verzoeken hem met het gezag over het kind te belasten. De kantonrechter zal dit verzoek alleen honoreren als hij dit in het belang van het kind wenselijk oordeelt. Ook hier staat de uitkomst van de procedu¬re niet bij voorbaat vast. Zodra de wensvader het gezag over het kind uitoefent, kan de weg tot stiefoudera¬doptie bewandeld woren. Hiervoor is vereist dat de stiefouder (de wensmoe¬der) het kind gedurende een jaar heeft verzorgd en opgevoed.
Zorg voor de draagouders en het kind door de wensouders
Wensouders zullen de kosten moeten betalen die de draagouders voor de zwangerschap en bevalling en adoptieprocedure moeten maken. Ook zullen de wensouders een testament moeten afsluiten voor het geval één of beide wensouders voordat de adoptie van het kind is gerealiseerd onverhoopt komen te overlijden. Hierin wordt de nalatenschap geregeld, maar ook de wensen betreffende de voogdij van het kind. Draagouders kunnen er voor kiezen om in een testament het kind te onterven. Tevens dienen de wensouders de kosten te dragen voor een overlijdensrisicoverzekering voor de draagmoeder, ingeval zij onverhoopt door redenen die met de zwangerschap en/of bevalling samenhangen komt te overlijden. Hiernaast dienen de wensouders een invaliditeitsverzekering af te sluiten ten behoeve van de draagmoeder voor het geval zij door de zwangerschap en/of geboorte (tijdelijk) lichamelijke schade oploopt waardoor zij inkomsten misloopt of kosten moet maken. De wensouders moeten verder een eigen overlijdensrisicoverzekering afsluiten, om in het geval zij mochten overlijden te kunnen voorzien in de kosten van de opvoeding van het kind.
Voorwaarden die het VUmc stelt aan behandeling
De artsen en overige medewerkers van het VUmc hebben bij het totstand laten komen van een een zwangerschap middels hoog-technologisch draagmoederschap een belangrijke rol. Om deze reden voelen zij zich verantwoordelijk voor het welzijn van met name van het kind, maar ook van de betrokken ouders en familie. Om die reden stelt het VUmc eisen vooraf aan de draag- en wensouders voordat er wordt aangevangen met de behandeling. Door bijvoorbeeld vooraf goede afspraken te maken tussen draag- en wensouders en eventualiteiten goed te verzekeren is het welzijn van alle betrokken het beste gediend. Het VUmc stelt onder meer de volgende eisen aan een haar medewerking aan hoog-technologisch draagmoederschap en zal daartoe documenten controleren:
- De wensouders voldoen aan de volgende eisen:
- a De wensouders hebben geen strafblad met bezwarende feiten die de adoptie in de weg staan.
- b De wensouders moeten in principe de Nederlandse nationaliteit hebben, de Nederlandse taal beheersen en in Nederland woonachtig zijn. Hiertoe dienen de wensouders hun paspoort, hun huwelijksakte, een uittreksel van het bevolkingsregister aan de arts van het VUmc te overleggen.
- De draagouders, wensouders en het VUmc ondertekenen een overeenkomst waarin alle afspraken tussen de betrokken partijen verwoord zijn. Het VUmc stelt aan deze overeenkomst onder meer de volgende eisen:
- a. de draagouders verplichten zich het kind direct na de geboorte af te staan, na goedkeuring van de Raad voor de Kinderbescherming, aan de wensouders en de plicht van de wensouders het kind in hun gezin op te nemen.
- b. de plicht van de draagouders het kind na de geboorte de voornamen volgens de wens van de wensouders te geven
- c. de plicht van de draagouders om mee te werken aan de gezagswijziging over en de adoptie van het kind door de wensouders
- d. plicht van de wensouders om het kind of meerling, ongeacht zijn geestelijke- en/of lichamelijke toestand, dan wel geslacht meteen na de geboorte te verzorgen en op te voeden.
- e. plicht van de wensouders de kosten van de zwangerschap, bevalling, het afsluiten van de verzekeringen en de testamenten, de kosten voor het aanvragen van het gezag en de adoptie te dragen
Psychosociale aspecten
1. Voor- en nadelen van draagmoederschap
a. voor het kind
Kinderen van draagmoeders bevinden zich in een bijzondere situatie. Zij groeien meestal op in de wetenschap dat zij twee moeders hebben: een 'biologische' en een 'sociale' moeder. In het geval van hoog-technologisch draagmoederschap is de binding met de draagmoeder meestal kleiner; het is immers niet haar genetisch ‘eigen’ kind. Volgens een aantal theorieën zal de binding met de wensmoeder nooit zo goed kunnen zijn als met de moeder die het kind gebaard heeft, omdat de wensmoeder minder gevoelig zou zijn voor de signalen van het kind (deze gevoeligheid zou bepaald worden door het hormoonniveau dat door de zwangerschap ontstaat). Anderen beweren echter dat het bewijs hiervoor, in gang gezet door biologische processen, nog niet geleverd is en dat de gevolgen voor het kind op latere leeftijd gerelativeerd kunnen worden. Het kind is in ieder geval zeer gewenst en bewust verwekt en de afstammingslijn is duidelijk. Contact met de draagmoeder behoort tot de mogelijkheden. Nadeel kan zijn dat het kind problemen zou kunnen krijgen als er (later) conflicten ontstaan tussen de wensouders en de draagmoeder.
b. voor wensouders
De voordelen zijn niet moeilijk te bedenken. Een ' mogelijk genetisch eigen ' kind, geboren uit een bekende vrouw. Ook als adoptie van een buitenlands kind niet (meer) mogelijk is door de lange wachtlijsten in relatie tot de leeftijd van de wensouders, of als zij de financiële middelen hiertoe niet hebben, kan draagmoederschap misschien nog wel een mogelijkheid zijn.
De nadelen zijn divers van aard.
In het algemeen zijn gevoelens ten opzichte van elkaar (wens- en draagouders) en van het kind moeilijk van tevoren in te schatten. Te denken valt onder andere aan mogelijke spijtgevoelens bij de draagmoeder, geboorte van een gehandicapt kind, overlijden van de wensouders tijdens de zwangerschap of scheiding van de wensouders gedurende de zwangerschap. Ook zou de draagmoeder kunnen eisen het kind te zien opgroeien of zich met de opvoeding willen bemoeien. Dit is niet altijd wenselijk (afhankelijk van de persoonlijke situatie).
Bij hoog-technologisch draagmoederschap komen daar nog bij de risico’s van de IVF-procedure voor de wensmoeder.
c. voor de draagmoeder
Draagmoederschap biedt een mogelijkheid een ander iets heel belangrijks te geven wat die ander zelf niet kan krijgen. De draagmoeder maakt een bewuste, vrijwillige keuze en weet waar het kind terecht komt. Toch is het moeilijk om gevoelens van tevoren in te schatten. Als een draagmoeder zelf al één of meer kinderen heeft, zijn die gevoelens wellicht iets beter te overzien.
Tegelijkertijd heeft elke zwangerschap en bevalling een klein risico op complicaties voor de vrouw. Om deze reden gaat de voorkeur uit naar een vrouw die zelf geen kinderen meer wil.
Door hoog-technologisch draagmoederschap kan het voor de draagmoeder wellicht gemakkelijker zijn het kind af te staan, omdat het genetisch niet haar ‘eigen’ kind is.
Verder kan de eventuele bemoeizucht van de wensouders tijdens de zwangerschap een nadeel zijn. En het is mogelijk dat het contact met het kind (en met de wensouders) na de bevalling anders verloopt dan verwacht.
2. Hulpverlening
Voordat men tot draagmoederschap wil overgaan is de eerste vereiste dat men alle voor- en tegenargumenten in de persoonlijke situatie afweegt.
De Stichting ambulante FIOM, een instelling voor maatschappelijke dienstverlening op het gebied van zwangerschap en kinderen krijgen, kan hierbij behulpzaam zijn en een steun in de rug geven bij het maken van een keuze. Bij onderstaand FIOM-adres kan nadere informatie ingewonnen worden. U kunt natuurlijk ook bij het Algemeen Maatschappelijk Werk in uw woonplaats informeren of zij u kunnen bijstaan bij het maken van deze moeilijke keuze.
Bij Freya zijn enkele contactpersonen actief die zelf bij dit onderwerp betrokken zijn. Via de algemene contactpersonen kunnen lotgenoten met hen in contact gebracht worden. Ook heeft Freya twee speciale mailinglijsten over dit onderwerp: één voor wensouders en één (alleen toegankelijk) voor draagmoeders. Via een mailinglijst kunt u door middel van e-mail in contact komen met lotgenoten en ervaringen met hen uitwisselen. U kunt zich via de Freya website hiervoor aanmelden.
N.B. Freya kan op geen enkele manier bemiddelen bij het zoeken naar een draagmoeder!
Ten slotte
Zoals u hebt kunnen afleiden uit deze folder is draagmoederschap een manier om een kind te krijgen waar veel haken en ogen aan zitten. Als u in uw eigen omgeving niemand heeft die bereid is zo’n offer voor u te brengen, zal het welhaast onmogelijk zijn op deze wijze uw kinderwens te vervullen. De contactpersonen van Freya kunnen u slechts een luisterend oor bieden.
Adressen
| Freya | Stichting Ambulante FIOM |
| Postbus 476 | Informatie over regionale vestigingen: |
| 6600 AL Wijchen | Centraal Bureau te Den Bosch |
| tel. 024 - 64 51 088 | Tel. 073 - 6128821 |
| www.freya.nl | www.fiom.nl |
| secretariaat@freya.nl |
