Veiligheid fertiliteitszorg

Medische fouten tijdens het fertiliteitstraject. Je moet er niet aan denken! Toch kunnen er dingen misgaan, spijtig genoeg ook binnen de fertiliteitszorg. De zorg in Nederland is van hoog niveau. Desondanks gaan soms dingen mis die voorkomen kunnen worden. Het aantal fouten mag dan procentueel niet groot zijn, maar elke fout is er één te veel. Het kan en moet beter. Freya dringt bij de professionals aan op striktere naleving van de protocollen voor het fertiliteitslaboratorium.

Fouten melden

Fertiliteitsklinieken hebben de plicht om fouten binnen de zorg te melden. De geleden schade voor de patiënt bepaalt de soort foutmelding. Bij ernstige schade voor patiënt moet het IGZ worden geïnformeerd in andere gevallen (geen/minder ernstige schade voor de patiënt) blijft de schademelding bij TRIP.

Wanneer is er sprake van ‘ernst’?

IGZ: de Inspectie voor de Gezondheidszorg is de onafhankelijk toezichthouder in de Nederlandse gezondheidszorg. Deze instantie maakt deel uit van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
TRIP: een afkorting voor “Transfusie- en Transplantatiereacties in Patiënten“ en dit is het landelijk hemo‐ en weefselvigilantie bureau. De kerntaken van TRIP zijn het registreren, analyseren en rapporteren van ingezonden meldingen over reacties en incidenten bij de toepassing van bloedproducten, humane cellen of weefsels. Het Ministerie van VWS heeft in overleg met IGZ aan TRIP gevraagd om zorg te dragen voor de verwerking en analyse van deze meldingen.

Zowel IGZ als TRIP beoordelen de binnengekomen medische fouten en hangen hier in hun rapporten een classificatie aan (ernstig/niet ernstig). De vraag dringt zich hierbij echter op of dit onderscheid vanuit de patiënt te onderschrijven is. Wanneer de gemaakte fout tot gevolg heeft dat de zwangerschapskans in deze cyclus (drastisch) afneemt, is dit in de beleving van de patiënt ernstig. Freya is van mening dat er sprake is van een discrepantie in beleving tussen zorgprofessional en de patiënt.

Wat Freya opvalt is dat de momenteel gehanteerde EU-richtlijn minder strikt is in de beoordeling van ernst dan de voorheen gehanteerde KLEM-richtlijnen. Het TRIP-rapport schrijft hierover het volgende:

“Voorvallen met verlies van een gehele voortplantingscyclus en de overdracht van genetische aandoeningen bij gameet- en embryodonatie worden als ernstig bestempeld en zijn daarom meldingsplichtig. Tot en met 2012 is de richtlijn van de Vereniging voor Klinische Embryologie (KLEM) aangehouden voor deze beoordeling, die een sterk verlaagde kans op zwangerschap als criterium hanteert. Het gevolg van deze wijziging is een daling in het aantal ernstige ongewenste voorvallen sinds 2013 ten opzichte van voorgaande jaren.”

“De richtlijn van de KLEM hanteert meer laagdrempelige criteria voor het melden van ongewenste voorvallen dan de EC (Europese commissie, red.) en de Nederlandse Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal (Wvkl). De KLEM richtlijn kwalificeert een ‘sterk verlaagde kans op zwangerschap’ als één van de meldcriteria terwijl de EC en Wvkl sinds 2012 het ‘verlies van de gehele voortplantingscyclus’ als criterium hanteert.Het consequent melden van alle ongewenste voorvallen volgens eenduidige criteria over een langere periode maakt een langere termijn analyse mogelijk.”

Bron: TRIP rapport 2015 Biovigilantie – Uitgebreide versie

Freya hecht eraan dat de meldingsplicht in Nederland gehandhaafd blijft bij ‘sterk verlaagde kans op zwangerschap’, ook wanneer dit volgens de EU-richtlijn niet meldingsplichtig is.

Veilige zorg, ruimte voor verbetering

Het doel van het melden van fouten is het verhogen van de patiëntveiligheid en kwaliteit. In Nederland heerst in toenemende mate een cultuur waarin fouten in de zorg worden gemeld. Freya juicht dit toe; deze transparantie draagt bij aan nog betere zorg waarbij geleerd kan worden van fouten van anderen.

De fertiliteitszorg in Nederland is van hoog niveau en de foutmarges liggen laag. Dit is terug te lezen in het rapport van TRIP:

“Het aandeel van de meldingen bij gameten, embryo’s en gonadaal weefsels moet gezien worden in relatie tot het grote aantal behandelingen (ongeveer 15.000 IVF/ICSI behandelingen en 38.000 IUI/KID cycli per jaar). Tijdens iedere behandeling worden vele bewerkingsstappen en handelingen verricht. Het aantal ernstige voorvallen bij geassisteerde voortplanting in verhouding tot het aantal voortplantingscycli (1,1 per 1000 IVF/ICSI cycli en 0,02 per 1000 IUI/KID cycli) is niet hoger dan het aantal ernstige voorvallen bij andere weefsel- of celtypen (0,2 – 11,2 per 1000 bewerkte transplantaten).”

Bron: TRIP rapport 2015 Biovigilantie – Uitgebreide versie

Fouten binnen de fertiliteitszorg kunnen voor de betrokken patiënten echter vérstrekkende gevolgen hebben. Freya vindt dan ook dat alle medisch professionals prioriteit moeten geven aan het verbeteren van de zorg. Strikte naleving van de protocollen is hiervoor onontbeerlijk. Net als implementatie van heldere verbeterplannen in geval er fouten zijn geconstateerd.

Ruimte voor verbetering, aldus TRIP

Jaarlijks brengt TRIP een rapportage uit waarin ingegaan wordt op de gemelde fouten. Het rapport over 2015 is hier in te zien. De aanbevelingen in het rapport zijn helder:

  • “Bewerkingsfouten bij geassisteerde voorplanting die leiden tot verlies van gameten (eicellen en zaadcellen, red.) en embryo’s, zoals een handeling vergeten of het abusievelijk vernietigen van gameten of embryo’s, zouden mogelijk (deels) voorkomen kunnen worden door opnieuw inrichten en protocolleren van werkprocessen en invoering van extra controles, waardoor verlies zo veel mogelijk beperkt wordt. TRIP beveelt daarom alle fertiliteitslaboratoria aan om hun protocollen hierop te evalueren en bij vernietiging van gameten of embryo’s altijd een dubbele controle uit te voeren.”
  • “Transportklinieken die gameten transporteren naar een andere instelling voor de laboratoriumfase van een IVF-behandeling moeten nagaan of hun protocollen voor screening op infectieziekten overeenkomen met de protocollen van de andere instelling die mogelijk een uitgebreidere screening hanteert.”
  • “Vanwege een toename van het aantal meldingen in de categorie ’Verlies van cellen of weefsel(s)’ waarbij oöcyten (eicellen, red.) of embryo’s in pipetten bleven plakken tijdens het overzetten, zou een risico inventarisatie gedaan kunnen worden van mogelijke oorzaken van een dergelijk voorval waarbij ook aandacht gegeven moet worden aan merk en type van de gebruikte pipetten.”

Vertrouwen

Wanneer je bent aangewezen op vruchtbaarheidsbehandelingen, dan moet je volledig vertrouwen op de kennis en kunde van de medewerkers van de kliniek waar je onder behandeling bent. Waar mensen werken, maken mensen fouten. Daarom loopt élke patiënt bij élke behandeling in de zorg een risico. Zoals gezegd is het totaal aantal fouten niet groot ten opzichte van het totaal aantal behandelingen, maar je zult maar net die ene zijn. Wees daarom zelf alert en voel je vrij om vragen te stellen in de kliniek!

Wat doet Freya met deze rapporten?

Freya heeft met zorg kennisgenomen van de rapporten van TRIP. Freya pleit voor een open overlegcultuur waardoor klinieken en medisch specialisten van elkaar kunnen leren. Freya gaat met de beroepsgroep en de Nederlandse IVF-klinieken in gesprek. Tijdens deze gesprekken wordt expliciet aandacht gevraagd voor de veiligheid, betrouwbaarheid en verbeterpunten van de geboden zorg.

Wat kun je als patiënt zelf doen?

Natuurlijk is medische veiligheid primair de verantwoordelijkheid van het behandelteam. Er zijn fouten waar je als patiënt geen enkele invloed op hebt. Denk bijvoorbeeld aan het per ongeluk laten vallen van eicellen of zaadcellen. Toch kan het goed zijn om ook zelf kritisch te zijn en extra zekerheden in te bouwen. We geven enkele tips:

  • Sta erop dat in het ziekenhuis bij iedere overdracht van lichaamscellen (sperma, eicellen, embryo’s) de naam en geboortedatum van jou en/of jouw partner wordt gecontroleerd.
  • Heb je vragen of twijfels tijdens jouw behandeltraject? Stel ze direct en vraag zo nodig om verdere verduidelijking als je iets niet helemaal snapt.

Bronnen