Draagmoederschap

De informatie in deze brochure wordt momenteel geactualiseerd.

Draagmoederschap
BROCHURE NR. 11

Inleiding

Voor vrouwen die zelf niet in staat zijn een zwangerschap uit te dragen kan draagmoederschap een oplossing zijn. Het paar (de ‘wensouders’) dat een kind wenst kan een andere vrouw vragen een kind voor hen te dragen. Zo’n zwangerschap komt meestal tot stand door middel van kunstmatige inseminatie met sperma van de wensvader, maar ook met behulp van IVF (in vitro fertilisatie) is dit mogelijk. Aan deze manier van vervulling van de kinderwens kleven echter wel een aantal ethische, emotionele, praktische en juridische dilemma’s en problemen.

Wanneer is draagmoederschap een optie?

Vrouwen bij wie de baarmoeder is verwijderd, kunnen uiteraard niet zwanger raken en hebben geen andere mogelijkheid om een kind te krijgen dan via adoptie of draagmoederschap. De baarmoeder kan ook beschadigd of misvormd zijn, waardoor een zwangerschap niet mogelijk is of niet uitgedragen kan worden. Vrouwen met het MRK-syndroom, een aangeboren afwijking waarbij de baarmoeder geheel kan ontbreken, zijn eveneens op deze mogelijkheden aangewezen.

Ook indien er sprake is van een ernstig gevaar voor de gezondheid van de vrouw als zij zwanger wordt (bijvoorbeeld na een complicatie bij een eerdere zwangerschap) kan draagmoederschap een uitkomst zijn.

Tevens is het mogelijk dat er gevaar bestaat voor het kind, bijvoorbeeld bij vrouwen die belast zijn met een ernstige erfelijk overdraagbare ziekte. In dat geval zijn de opties eiceldonatie, draagmoederschap of adoptie.

Twee vormen van draagmoederschap:

1.Laagtechnologisch draagmoederschap

Bij de klassieke vorm van draagmoederschap, ook wel laagtechnologisch draagmoederschap (kortweg: ltdm) genoemd, wordt de draagmoeder via kunstmatige inseminatie bevrucht met het zaad van de wensvader, als deze normaal vruchtbaar is. Dan is de draagmoeder de genetische moeder en de wensvader de genetische vader.
Is de man niet vruchtbaar dan kan eventueel gebruik worden gemaakt van donorsperma. In het laatste geval zijn beide wensouders dus niet de genetische ouders. De inseminatie kan desgewenst zelf thuis worden toegepast met behulp van een spuitje zonder naald; de zgn. zelfinseminatie.

2.Hoogtechnologisch draagmoederschap

Bij hoogtechnologisch draagmoederschap wordt een IVF behandeling uitgevoerd, waarbij de eicellen van de wensmoeder in het laboratorium worden bevrucht met het zaad van de wensvader. Eén of maximaal twee daaruit ontstane embryo’s worden in de baarmoeder van de draagmoeder geplaatst. Vaak is dit een (schoon)zusje of goede vriendin die bereid is de zwangerschap te dragen; Na de geboorte wordt een 100% genetisch eigen kind teruggeven aan de wensouders.

Behandelingsmogelijkheid htdm

Een kind krijgen via hoogtechnologisch draagmoederschap (kortweg htdm) is in Nederland sinds 1997 toegestaan onder strikte voorwaarden en uitsluitend op ideële basis. Commercieel draagmoederschap is verboden.

In Nederland is het VUmc te Amsterdam het enige ziekenhuis dat hoogtechnologisch draagmoederschap uitvoert.
Er wordt een strikt indicatiebeleid gevoerd volgens de NVOG Standpunt ‘Geassisteerde voortplanting met gedoneerde gameten en gedoneerde embryo’.

Het VUmc richt zich alleen op deze vorm van draagmoederschap.

Paren kunnen zich via hun eigen (behandelend) gynaecoloog aanmelden bij dr. R. Schats (adres: IVF-centrum VUmc, Poli Zuid, Amstelveenseweg 601, 1081 JC Amsterdam, secretariaat.ivf@vumc.nl ).
Indien aan een in de richtlijn genoemde indicatie voor htdm wordt voldaan, zal het paar worden uitgenodigd voor een eerste gesprek.

Voorwaarden om in aanmerking te komen voor htdm

In de richtlijn draagmoederschap (zie www.nvog.nl) is uitgebreide informatie te vinden.
In het kort gelden voor hoogtechnologisch draagmoederschap de volgende criteria:

  • De wensmoeder heeft geen baarmoeder (meer) of deze functioneert niet meer door een medische reden. Of de wensmoeder heeft een ziekte waardoor een zwangerschap een levensbedreigende situatie oplevert. (Mislukte vruchtbaarheidsbehandelingen zijn geen geldige reden.)
  • Er geldt een leeftijdsgrens van 40 jaar voor de wensmoeder bij de start van de IVF-behandeling.
  • De wensouders brengen zelf een draagmoeder mee.

Voorwaarden voor de draagmoeder

  • De draagmoeder handelt vanuit een ideëel motief. Commercieel draagmoederschap is absoluut verboden.
  • De draagmoeder is lichamelijk en geestelijk gezond en is al eerder zonder problemen zwanger geweest en bevallen. (Een keizersnede is geen normale bevalling.) Er mag geen sprake zijn van een verhoogd risico op complicaties tijdens een zwangerschap. Ze heeft bij voorkeur een voltooid gezin.
  • De draagmoeder moet bereid zijn om zich tijdens de periode van behandeling en zwangerschap aan een aantal gedragsregels te houden (bijvoorbeeld rond de ovulatie geen gemeenschap hebben, voorzichtigheid met alcohol, drugs en roken).
  • Indien de draagmoeder een partner heeft, moet deze schriftelijk instemmen met haar beslissing om draagmoeder te zijn. De partner dient de contracten mede te ondertekenen.
  • De draagmoeder is jonger dan 45 jaar.
  • De draagouders moeten de Nederlandse nationaliteit hebben, de Nederlandse taal beheersen en in Nederland woonachtig zijn. Hiertoe dienen de draagouders hun paspoort en een uittreksel van het bevolkingsregister aan de arts van VUmc te overleggen.

Kans op zwangerschap

De slagingskans van IVF is ook bij hoogtechnologisch draagmoederschap van toepassing.
Dit betekent dat de kans ongeveer 25% per poging is.
Er zullen maximaal drie pogingen worden gedaan
Zoals bij elke zwangerschap bestaat er een kans van ca. 20% op een miskraam.

Bij laagtechnologisch draagmoederschap ligt, net als bij kunstmatige inseminatie, de kans op zwangerschap op ca. 15% per maand.

Juridisch aspecten

In Nederland is er geen speciale wetgeving op het gebied van draagmoederschap voor wat betreft de weg naar het juridisch ouderschap.
Al enige tijd is er veel discussie of er niet enige wetgeving moet komen, aangezien draagmoederschapssituaties steeds vaker voor lijken te komen.
Eind 2011 heeft staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Fred Teeven) getracht om dit onderdeel serieus aan te pakken door een brief aan de Tweede Kamer te sturen waarin hij een voorzet geeft voor het maken van beleid op dit gebied.
Op dit moment is er echter nog geen gevolg aan gegeven.

Van belang is om te weten is dat wensouders bij de geboorte van de baby niet automatisch – naar Nederlands recht – de juridisch ouders van het kind zijn.
In Nederland is degene die het kind baart de juridisch moeder. Haar eventuele echtgenoot is juridisch vader. De draagmoeder is na de geboorte ook belast met het gezag over het kind.
Om juridisch ouder met gezag te worden van het kind, zijn er meerdere stappen die doorlopen moeten worden.
Vooraf dient wel opgemerkt te worden dat de uitkomst van een dergelijke procedure onzeker is, omdat de wet- en regelgeving aldus ontbreekt.

Het is belangrijk voor wensouders om stil te staan bij het traject dat zij kiezen.
Daarbij wordt opgemerkt dat het te doorlopen proces afhankelijk is van de situatie van de wensouders (wel of niet getrouwd, afkomst genetisch materiaal, binnen of buitenlandse situatie) en dat er daarom ook mogelijk per situatie voor een andere weg gekozen moet worden.
Het is aan te raden voor wensouders om zich vooraf goed juridisch te laten informeren over de te doorlopen stappen en de mogelijke risico’s.

Stappenplan

In het onderstaande zal in het kort besproken worden hoe een draagmoederschapstraject er juridisch uit kan zien.
In dit stappenplan is wel uitgegaan van de situatie dat de wensouders en draagmoeder allen woonachtig zijn in Nederland en de Nederlandse nationaliteit bezitten.
Vaak worden de wensouders en de draagmoeder in deze situatie medisch bijgestaan door het VUmc.
Indien er sprake is van een buitenlandse draagmoeder, dan dient er extra zorg besteed te worden aan het proces en kan het onderstaande proces er anders uit zien.

De Raad voor de Kinderbescherming is altijd betrokken bij draagmoederschapssituaties. Al voor de geboorte kan men de Raad voor de Kinderbescherming schriftelijk om toestemming verzoeken om het kind na de geboorte op te nemen in het gezin.
De Raad zal dan een onderzoek verrichten. Indien de wensouders tot en met de derde graad bloed- of aanverwant van het kind zijn (bijvoorbeeld de draagmoeder is een zus), dan kan de toestemming voor de geboorte achterwege blijven.

Na de opneming van het kind in het gezin, dienen de wensouders dit binnen een week te melden bij de gemeente.
De gemeente doet vervolgens een melding bij de Raad voor de Kinderbescherming.
De Raad zal dan (wederom) een onderzoek instellen.

Vervolgens kan de Raad voor de Kinderbescherming als enige instantie bij de rechter een verzoek indienen tot ontheffing van het ouderlijk gezag van de draagmoeder, indien zij dit in het belang van het kind achten.
De rechter zal hier dan op beslissen, waarbij alle omstandigheden meegewogen worden. De wensouders kunnen gelijktijdig verzoeken om tijdelijk met de voogdij over het kind te worden belast. De rechter kan ook beslissen dat dit aan een derde toekomt, zoals Bureau Jeugdzorg.

Zodra de wensouders het kind één jaar gezamenlijk hebben verzorgd en opgevoed, kunnen zij een verzoek bij de rechtbank indienen om het kind te adopteren, mits zij voorafgaand aan het verzoek tenminste drie jaar aaneengesloten met elkaar hebben samengeleefd. Hiernaast dienen zij aan een aantal andere voorwaarden te voldoen. Na de adoptie worden de wensouders de juridisch ouders. Het adoptieverzoek dient door tussenkomst van een advocaat ingediend te worden bij de rechtbank.

Indien zowel de draagmoeder als de wensouders niet gehuwd zijn, zou de wensvader het kind (met toestemming van de draagmoeder) bij de burgerlijke stand of bij notariële akte kunnen erkennen.
Als de wensvader wel gehuwd is en de draagmoeder niet, kan hij het kind slechts erkennen met toestemming van de rechtbank.
Voorwaarden zijn dat hij kan aantonen dat hij in nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind en bovendien moet de draagmoeder hiertoe toestemming geven.
De wensvader is dan na de erkenning de juridische vader.
Het gezag dient dan nog wel geregeld te worden.
De wensvader kan het kind na de erkenning opnemen in zijn gezin en het daar alleen of met zijn partner verzorgen en opvoeden.
Daarmee is de wensmoeder nog niet de juridische moeder geworden.
Nadat zij het kind een jaar hebben verzorgd, kan zij met behulp van een advocaat een verzoekschrift tot adoptie bij de rechtbank indienen.

Zoals hierboven omschreven, kan het traject in het geval van een buitenlandse draagmoeder anders zijn.
In de praktijk blijkt vaak dat wensouders in het buitenland tegen problemen aan lopen.
Ook dienen de wensouders aandacht te besteden aan de (legale) reis naar Nederland en het verkrijgen van de juiste papieren.
Per land kan de situatie verschillen en het traject dat doorlopen moet worden.
Het is belangrijk om hier vooraf goed bij stil te staan en hier informatie over in te winnen.

Waarschuwing

Als men draagmoederschap overweegt zonder de genoemde instanties hiervan op de hoogte te brengen, is een waarschuwing op zijn plaats.
Als wensouders het kind bij de Burgerlijke Stand aangeven als hun eigen kind, plegen zij een strafbaar feit.
Zij maken zich dan schuldig aan valsheid in geschrifte (art.227 Sr) en aan verduistering van Staat (art. 236 Sr). Indien de valse aangifte later aan het licht komt, volgt rectificatie van de geboorteakte.

In plaats van valse aangifte kan het paar het kind ook mee naar huis nemen zodra het is geboren.
Echter: diegene die zonder toestemming van de Raad voor de Kinderbescherming een kind beneden de zes maanden als pleegkind opneemt, is strafbaar (art. 442a Sr; risico is een hechtenis of een geldboete).
Bovendien kan de Raad dan op grond van art. 1:241 lid 3 BW) de kinderrechter verzoeken het kind onder de voorlopige voogdij van een voogdij-instelling te stellen.

Hiernaast is commercieel draagmoederschap nog steeds verboden in Nederland.
Dit houdt onder andere in dat het openbaar aanbieden als draagmoeder en in het openbaar zoeken naar een draagmoeder strafbaar is gesteld en dat er geen sprake mag zijn van enig winstoogmerk.
Het is aldus niet toegestaan om de draagmoeder een vergoeding te betalen voor het zijn van draagmoeder.
Onkosten kunnen wel vergoed worden.

Draagmoederovereenkomst

Het verdient aanbeveling om in alle gevallen van draagmoederschap de afspraken samen vast te leggen in een draagmoederovereenkomst.
Het is belangrijk dat de wens- en draagouders zich bewust zijn van de consequenties op medisch, juridisch en psychologisch terrein en dat zij hierover uitgebreid van gedachten wisselen.
In de overeenkomst kunnen onder andere afspraken ten aanzien van het gedrag tijdens de zwangerschap, de vergoeding van onkosten, de afstand/aanvaardingprocedure en de houding ten opzichte van het kind worden vastgelegd.
De overeenkomst is echter niet juridisch afdwingbaar bij niet-naleving.

De wensouders kunnen niet verplicht worden om het kind te aanvaarden en de draagouders kunnen zonder rechtelijke gevolgen besluiten het kind niet af te staan.

Psychosociale aspecten

Voor- en nadelen van draagmoederschap

a. Voor het kind

Kinderen van draagmoeders bevinden zich in een bijzondere situatie. Zij groeien meestal op in de wetenschap dat zij twee moeders hebben: een ‘biologische’ en een ‘sociale’ moeder.
In het geval van hoogtechnologisch draagmoederschap is de binding met de draagmoeder uiteraard kleiner; het is immers niet haar genetisch kind.

Volgens een aantal theorieën zal de binding met de wensmoeder nooit zo goed kunnen zijn als met de moeder die het kind gebaard heeft, omdat de wensmoeder minder gevoelig zou zijn voor de signalen van het kind (deze gevoeligheid zou bepaald worden door het hormoonniveau dat door de zwangerschap ontstaat).

Anderen beweren echter dat het bewijs voor een sensitieve periode, in gang gezet door biologische processen, nog niet geleverd is en dat de gevolgen voor het kind op latere leeftijd gerelativeerd kunnen worden. Het kind is in ieder geval zeer gewenst en bewust verwekt en de afstammingslijn is duidelijk.
Contact met de draagmoeder c.q. biologische moeder behoort tot de mogelijkheden. Nadeel kan zijn dat het kind problemen zou kunnen krijgen met zijn loyaliteit als er (later) conflicten ontstaan tussen de wensouders en de draagmoeder.

b. Voor wensouders

De voordelen zijn niet moeilijk te bedenken.
Een – mogelijk genetisch eigen – kind, geboren uit een bekende vrouw.
Ook als adoptie van een buitenlands kind niet gewenst of mogelijk is, of als zij de financiële middelen hiertoe niet hebben, kan draagmoederschap misschien nog wel een mogelijkheid zijn.

De nadelen zijn divers van aard.

In het algemeen zijn gevoelens ten opzichte van elkaar (wens- en draagouders) en van het kind moeilijk van tevoren in te schatten. Te denken valt onder andere aan mogelijke spijtgevoelens bij de draagmoeder, geboorte van een gehandicapt kind, overlijden van de wensouders tijdens de zwangerschap of scheiding van de wensouders gedurende de zwangerschap. Ook zou de draagmoeder kunnen eisen het kind te zien opgroeien of zich met de opvoeding willen bemoeien. Dit is niet altijd wenselijk (afhankelijk van de persoonlijke situatie).

Bij draagmoederschap met IVF zijn er de risico’s van de IVF-procedure voor de wensmoeder.

c. Voor de draagmoeder

Draagmoederschap biedt een mogelijkheid een ander iets heel belangrijks te geven wat die ander zelf niet kan krijgen. De draagmoeder maakt een bewuste, vrijwillige keuze en weet waar het kind terecht komt. Toch is het moeilijk om gevoelens van tevoren in te schatten. Als een draagmoeder zelf al één of meer kinderen heeft, zijn die gevoelens wellicht iets beter te overzien.

Tegelijkertijd heeft elke zwangerschap en bevalling een klein risico op complicaties voor de vrouw. Om deze reden gaat de voorkeur uit naar een vrouw die zelf geen kinderen meer wil.

Bij draagmoederschap met IVF kan het voor de draagmoeder wellicht gemakkelijker zijn het kind af te staan, omdat ze genetisch niet aan het kind verwant is.

Verder kan de eventuele bemoeizucht van de wensouders tijdens de zwangerschap een nadeel zijn. En het is mogelijk dat het contact met het kind (en met de wensouders) na de bevalling anders verloopt dan verwacht.

Hulpverlening

Voordat men tot draagmoederschap wil overgaan is de eerste vereiste dat men alle voor- en tegenargumenten in de persoonlijke situatie afweegt.

De hulp van een gespecialiseerde maatschappelijk werkende kan hierbij nuttig zijn. Freya kan je verwijzen naar deze hulpverleners.

Bij Freya zijn enkele contactpersonen actief die zelf bij dit onderwerp betrokken zijn.
Via het secretariaat kunnen lotgenoten met hen in contact gebracht worden.
Ook heeft Freya een besloten forum over dit onderwerp (voor wensouders) waarmee je .
in contact kunt komen met lotgenoten en ervaringen met hen uitwisselen.
Deze mogelijkheden zijn te vinden op de Freya website.

Ten slotte

Zoals je hebt kunnen afleiden uit deze folder is draagmoederschap een manier om een kind te krijgen waar veel haken en ogen aan zitten.
Als je in jouw eigen omgeving niemand hebt die bereid is zo’n offer voor je te brengen, zal het zeer moeilijk zijn op deze wijze je kinderwens te vervullen.
In sommige landen wordt draagmoederschap op grotere schaal toegepast.
Er worden soms jonge vrouwen gerekruteerd om als draagmoeder te fungeren.
Helaas worden hierbij in sommige landen niet altijd de mensenrechten van de draagmoeders gerespecteerd.
Daarnaast kunnen er aanzienlijke problemen ontstaan bij het verkrijgen van een paspoort voor het kind, als je het vanuit een ander land naar Nederland meeneemt.

N.B. Freya kan op geen enkele manier bemiddelen bij het zoeken naar een draagmoeder!

Nuttige informatie

Protocol ASAA: Afstand, Screening, Adoptie en Afstammingsvragen, Ministerie van Justitie, Landelijk bureau Raad voor de Kinderbescherming (Informatie over draagmoederschap en screening met het oog op de wens te willen adopteren, adoptie zelf en illegale opneming ook wel illegale adoptie genoemd).

Patiëntenfolder htdm van VUmc

Adressen

Freya
Postbus 620
4200 AP Gorinchem
tel. 024 – 3010 350 www.freya.nl
secretariaat@freya.nl
Advocaten met ervaring o.g.v. draagmoederschap
Mevrouw mr. M.M. Schoots http://www.deboorderschoots.nl/
advocaat te Naarden, tel. 035 – 623 5978
Mevrouw mr. H.J.M. van Arkel – van Gasselt Van Arkel & Van den Boom advocaten
Oranjesingel 23 6511 NM Nijmegen
telefoon: 024 – 365 1660
e-mail: info@ab-advocaten.nl
Jo-an van der Tol Fam. Advocaten
Strawinskylaan 263 1077 XX Amsterdam
telefoon: 020 – 261 3770 e-mail: vandertol@famadvocaten.nl

 

Dit is een uitgave van:
Freya, vereniging voor mensen met vruchtbaarheidproblemen ©

maart 2013

Tekst: José Knijnenburg, Jo-An van der Tol


Aan deze tekst kunnen geen rechten worden ontleend, tevens aanvaardt Freya geen aansprakelijkheid indien regels door officiële instanties anders worden gehanteerd