Endometriose

Inhoudsopgave

1. Inleiding

2. Wat is endometriose?

3. Verschijnselen

4. Hoe wordt de diagnose gesteld?

5. Welke behandelopties zijn mogelijk?

6. Vruchtbaarheidsproblemen en endometriose

7. Meer informatie

1. Inleiding

Endometriose is een ziekte waarbij weefsel lijkend op baarmoederslijmvlies (endometrium) buiten de baarmoederholte voorkomt. Dit kan ernstige pijnklachten veroorzaken en gevolgen hebben voor de vruchtbaarheid.

2. Wat is endometriose?

Het endometrium is het slijmvlies waarmee de binnenkant van de baarmoeder is bekleed. Tijdens elke menstruatiecyclus groeit dit slijmvlies aan. En als er geen zwangerschap ontstaat wordt het grootste deel ervan tijdens de menstruatie afgestoten.

Het grootste deel van de menstruatie wordt via de vagina afgestoten. Een deel van het menstruatievocht komt echter via de eileiders in de buikholte terecht. Daar wordt het normaal gesproken opgeruimd door het immuunsysteem. Bij sommige vrouwen wordt dit weefsel echter minder goed afgebroken en dan kan dit weefsel, dat lijkt op baarmoederslijmvlies,  zich in de buikholte hechten. Zo kunnen er endometriosehaarden ontstaan. Er wordt gedacht dat endometriose mogelijk ook op andere manieren kan ontstaan, bijvoorbeeld uit stamcellen uit de baarmoeder, of via versleping van baarmoederslijmvliesachtige cellen. Endometriose kan aanwezig zijn op de eierstokken, in de baarmoederspierwand, in of op de blaas en in of op de darmen. De endometriosehaarden ondergaan dezelfde veranderingen tijdens de cyclus als het slijmvlies in de baarmoeder. Dit betekent dat tijdens de menstruatie de endometriosehaarden gaan bloeden, met als gevolg bloed in de vrije buikholte. Dit kan veel pijnklachten geven.

Naar schatting heeft 1 op de 10 vrouwen een vorm van endometriose.

Het ontstaan van deze chronische ziekte is nog onbekend. Veel vrouwen hebben endometriose zonder klachten. Echter, bij een deel van de vrouwen veroorzaakt de groei en het menstrueren van de verdwaalde stukjes (veel) pijn. De pijnklachten kunnen toenemen tijdens de menstruatie of bij geslachtsgemeenschap.

Door endometriose in de eierstok, waar het bloed niet weg kan, kunnen de zogenaamde chocoladecysten ontstaan. Dit zijn cysten gevuld met oud bloed (dit is donkerbruin van kleur, vandaar de naam chocoladecyste). De vorming van zulke cysten lijkt een natuurlijke reactie van het lichaam, dat een opslag zoekt voor het vrijgekomen bloed. Bij elke menstruatie kan het bloed vermeerderen en cysten kunnen zo groot worden als een sinaasappel. Soms zelfs groter. Wanneer een cyste te groot wordt, kan deze knappen, of om de as draaien, maar gelukkig is dit een zeldzame complicatie. Cysten worden niet altijd groter; soms neemt het lichaam het bloed weer op en wordt het afgevoerd.

3. Verschijnselen

Veel vrouwen hebben endometriose zonder dat ze klachten hebben. Er zijn ook vrouwen die zeer veel pijnklachten ervaren. De hoeveelheid pijn zegt niets over de uitgebreidheid van de endometriose. De pijnklachten kunnen toenemen rond de menstruatie, rond de eisprong of tijdens het vrijen. Typische endometrioseklachten zijn:

  • pijn, vooral rond de menstruatie, rond de eisprong of tijdens het vrijen
  • langdurige of hevige menstruatie
  • last bij het plassen en ontlasting

Daarnaast kunnen er ook minder specifieke klachten aanwezig zijn zoals pijn in de vagina, een opgeblazen gevoel, rugpijn en moeheid.

Er zijn een aantal verschijnselen waaraan je deze aandoening kunt herkennen:

3.1 Pijn

Je kunt tijdens de menstruatie krampen hebben die zo ernstig zijn dat je één of meerdere dagen niet normaal kunt functioneren of zelfs in bed moet blijven, vaak met veel pijnstillers. Deze pijn kan ervaren worden als een heftige korte stekende pijn, maar ook als een continue zeurende aanwezige pijn. Ook kan er pijn optreden tijdens de eisprong. Bij veel vrouwen begint de pijn steeds vroeger in de cyclus; de endometriose begint met pijn tijdens de menstruatie, daarna pijn vóór en tijdens de menstruatie en nog later kan het gebeuren dat er een aanhoudende pijn is, die soms vóór of tijdens de menstruatie verergert.
Soms gaat de pijn tijdens (of vóór) de menstruatie samen met darm- of maagverschijnselen zoals pijnlijke ontlasting (verstopping), diarree, braken of misselijkheid. Verder kun je last hebben van allerlei andere menstruatieverschijnselen als rugpijn, hoofdpijn, pijn in de benen, draaierigheid, vermoeidheid, koorts, opgezette borsten of het koud hebben. Ook geslachtsgemeenschap geeft vaak pijnklachten.

Endometriose kan dus veel pijn veroorzaken, maar dit hoeft niet altijd zo te zijn: vrouwen met lichte endometriose kunnen heel veel pijn hebben en vrouwen met ernstige endometriose hebben soms weinig of geen pijn. Dit is afhankelijk van de locatie van de endometriose.

Neem je pijnklachten serieus

Ervaar jij veel pijn rond je menstruatie of tijdens het vrijen? Neem deze klachten dan serieus en bespreek ze met je arts. Een verwijzing naar de gynaecoloog is op zijn plaats als je bovengenoemde klachten hebt. Veel vrouwen met endometriose blijven rondlopen met deze klachten omdat ze hebben geleerd dat pijn tijdens de menstruatie ‘er nu eenmaal bij hoort’. Dat is niet terecht, zeker niet wanneer die klachten je belemmeren in je dagelijks leven. Hierdoor wordt vaak onterecht niet de diagnose endometriose gesteld.

3.2 Langdurige menstruatie (menorragie)

Hevig en langdurig bloedverlies tijdens de menstruatie kan bloedarmoede veroorzaken. Soms houden de bloedingen bijna zonder einde aan, vooral als de endometriose in de baarmoederwand zit (adenomyose). Op andere plaatsen hoeft het geen invloed op je cyclus te hebben.

3.3 Last bij plassen en ontlasting

Darmen en blaas reageren op de krampen van de baarmoeder. Daardoor kun je voortdurend aandrang voelen. Het is ook mogelijk dat de aandrang en het aar de WC gaan zelf erg pijnlijk zijn. Endometriose op de darmen kan vernauwingen in de darmen veroorzaken, dit bemoeilijkt het naar de wc gaan gaan omdat de ontlasting erg pijnlijk kan zijn.

3.4 Een pijnlijke vagina

De vaginawanden kunnen zo dik worden dat het moeilijk of zelfs onmogelijk is iets (tampon, speculum, penis) in de vagina te brengen. In de tweede helft van de cyclus verergeren deze pijnen vaak. Soms spelen ook een naar achteren gekantelde baarmoeder, laaggelegen eierstokken of vergrote en vergroeide eierstokken en eileider(s) een rol.

3.5 Depressiviteit

Alhoewel depressiviteit, prikkelbaarheid of humeurigheid niet specifiek zijn voor vrouwen met endometriose (veel vrouwen hebben hier immers last van tijdens een bepaalde periode van de cyclus) is het toch zo dat de lichamelijke gesteldheid grote invloed heeft op de geestelijke gesteldheid. Het kan moeilijk zijn om een evenwicht te vinden tussen ziek zijn en gezond zijn. Tussen wel en geen aandacht vragen voor de endometriose. Belangrijk hierbij is hoe de omgeving erop reageert; worden de klachten serieus genomen of niet.
Helaas is het toch nog vaak zo dat klachten die met de menstruatie te maken hebben, weggewuifd worden met de opmerking ‘dat hoort er nu eenmaal bij’. In het algemeen zal men op veel onbegrip stuiten.

4. Hoe wordt de diagnose gesteld?

Helaas duurt het vaak lang voordat de diagnose endometriose wordt gesteld. Dat komt aan de ene kant omdat veel vrouwen naar de dokter gaan met aspecifieke klachten. De klachten worden dan niet snel herkend als mogelijke endometrioseklachten. Aan de andere kant wordt ook vaak gedacht dat menstruatiepijn er nu eenmaal bij hoort. Dat is niet terecht, als je zo veel pijn hebt dat je daardoor bijvoorbeeld niet kunt werken of niet naar school kunt, is aanvullend onderzoek op zijn plaats.

De diagnose wordt officieel gesteld met behulp van een kijkoperatie (laparoscopie).  Maar de huisarts kan bij inwendig onderzoek ook voelen of er afwijkingen zijn, en soms kunnen de afwijkingen gezien worden tijdens het onderzoek met de eendenbek. Als er bij dit lichamelijk onderzoek niks afwijkends gevonden wordt betekent dat nog niet dat er geen endometriose is.

Met behulp van een echo kan endometriose worden vastgesteld op bijvoorbeeld de eierstokken. Ook op een MRI kan endometriose gezien worden. Vaak zorgt een combinatie van lichamelijk onderzoek, echo en eventueel MRI en kijkoperatie voor het stellen van de diagnose.

Soms ziet de arts bij het inwendig onderzoek blauwe spikkels in de top van de schede, er kan ook een knobbeltje voelbaar zijn. Bij het maken van een vaginale echo kan het vermoeden ontstaan dat er zich een chocoladecyste in een eierstok bevindt. Kleinere endometrioseplekken zijn echter met deze methoden niet zichtbaar. De tot nu toe enige manier om de aard en uitbreiding van endometriose te beoordelen is via een kijkoperatie (diagnostische laparoscopie).

De American Fertility Society (AFS) heeft een classificatiesysteem opgezet om een zo zorgvuldig mogelijke beoordeling te doen. Deze classificatie geldt ook in Nederland. Een definitieve diagnose van endometriose wordt gesteld als de gynaecoloog endometriose heeft gevonden tijdens de laparoscopie en dit bevestigd wordt door een weefsel diagnose van de genomen biopten.

Voor een definitieve diagnose is een laparoscopie dus noodzakelijk. Als je gynaecoloog echter endometriose vermoedt op basis van uw symptomen, gynaecologisch onderzoek en transvaginale echografie, kan hij of zij ook voorstellen om een behandeling met medicijnen te proberen om je symptomen te verminderen, zonder eerst een definitieve diagnose via laparoscopie te stellen. Opties voor medicamenteuze behandeling zijn pijnstillers, hormonale anticonceptie of progestagenen. Indien een dergelijke behandeling je klachten vermindert kun je overwegen om geen laparoscopie te ondergaan. Indien deze behandelingen jou niet helpen, kun je nog steeds besluiten een laparoscopie te ondergaan.

Ook in het geval dat je arts diepe endometriose vermoedt, kan hij of zij medicamenteuze behandeling voorstellen en je doorverwijzen naar een expertisecentrum voor verdere diagnose en/of operatie.

5. Behandelopties om de endometriosegroei te remmen

Wanneer de diagnose endometriose is gesteld, zijn er verschillende behandelopties om de endometriosegroei te remmen. Welke behandeling wordt voorgesteld, is afhankelijk van de ernst van de endometriose:

  • hormonale therapie
  • chirurgische ingrepen
  • alternatieve therapieën zoals acupunctuur, homeopathie en osteopathie

Het is heel belangrijk om te weten dat de behandeling van endometriose maatwerk is. Afhankelijk van jouw klachten en wensen, van de plaats waar de endometriose zit, van de aanwezigheid van kinderwens en van je leeftijd zal je arts samen met jou en je eventuele partner tot een behandelplan komen.

Ongeveer één op de tien vrouwen lijdt aan endometriose. De aandoening kan naast pijn ook de vruchtbaarheid van de vrouw aantasten. Endometriose hoeft niet tot verminderde vruchtbaarheid te leiden, dit hangt af van de locatie en de ernst van de endometriose. Behandeling in verband met de kinderwens is in zeker niet in alle gevallen noodzakelijk. In deze brochure worden de mogelijke symptomen en de behandelingswijzen van endometriose uitgelegd.

5.1 Hormonale therapie

5.1.1 Progestativa

Dit zijn synthetische preparaten van het hormoon progesteron. Progestativa zorgen voor een verlaging van het gehalte aan eigen oestrogeen en progesteron in het lichaam, waardoor de eirijping en de eisprong worden geremd en de groei van het baarmoederslijmvlies wordt onderdrukt. Hierdoor kunnen de endometriosehaarden slinken. Mogelijke bijwerkingen zijn vaginaal bloedverlies, gewichtstoename, minder zin in seks, hoofdpijn, buikpijn en acne.
Een aparte vorm van het toedienen van een progestageen is het hormoonspiraal. Dit spiraal dat vijf jaar werkt zorgt ervoor dat er minder baarmoederslijmvlies wordt opgebouwd. Na verloop van tijd wordt de menstruatie steeds lichter en vaak minder pijnlijk.

5.1.1 Anticonceptiepil

Het slikken van de anticonceptiepil kan endometriose doen verminderen. Dit werkt het beste als de pil wordt doorgeslikt, dus zonder stopweek en er dus geen menstruatie optreedt. Meestal wordt geadviseerd om per jaar zo’n drie tot vier onttrekkingsbloedingen te hebben. Ook is het verstandig om een stopweek in te bouwen als er een doorbraakbloeding plaatsvindt.

5.1.2 Progestagenen en anti-progestagenen

Progestagenen kunnen in verschillende vormen gebruikt worden: oraal, als een driemaandelijkse injectie of als een levonorgestrel-afgevend spiraaltje. Verschillende soorten progestagenen zijn medroxyprogesteronacetaat (MPA), dienogest, cyproteronacetaat of danazol. Progestagenen worden ook gebruikt als anticonceptie, maar ze bevatten alleen progesteron, geen oestrogeen. Anti-progestagenen (gestrinone) hebben een gelijkaardige werking. Progestagenen zijn relatief goedkoop.

De verschillende soorten progestagenen en anti-progestagenen hebben verschillende bijwerkingen. Het wordt artsen aanbevolen om rekening te houden met de bijwerkingen bij het voorschrijven van dit soort medicatie en die te bespreken met de patiënt. Het wordt patiënten aanbevolen om eventuele bijwerkingen bij hun arts te melden en hun opties te bespreken.

Een levonorgestrel-afgevend spiraaltje wordt in de baarmoeder geplaatst en geeft lage niveaus van progesteron af. Een levonorgestrel-afgevend spiraaltje wordt gebruikt voor anticonceptie, het heeft beperkte bijwerkingen en is gebruiksvriendelijk. Bij vrouwen met endometriose is het levonorgestrel-afgevend spiraaltje een optie voor het verminderen van pijnklachten.

5.1.3 Prostaglandine-remmers

Dit middel remt de eigen productie van prostaglandine, zodat de samentrekkingen van de baarmoeder wat gelijkmatiger verlopen en de menstruatie minder pijnlijk is. Prostaglandineremmers werken het best als ze ingenomen worden vóórdat de pijn begint.
Veel vrouwen hebben ook baat bij medicijnen die zonder recept verkrijgbaar zijn, zoals aspirine, naproxen en ibuprofen, dit zijn milde prostaglandineremmers: aspirine vermindert de pijn en de ontsteking. Paracetamol is ook een goede pijnstiller, mits regelmatig ingenomen, alleen is dit geen ontstekingsremmer. In combinatie met de eerder genoemde prostaglandineremmers kan paracetamol wel goed werken.

5.1.4 LHRH-agonisten

Het gebruik van LHRH-agonisten leidt tot uitputting van de hypofyse. Er wordt dan na enige tijd geen LH en FSH meer gemaakt; daardoor wordt de activiteit van de eierstokken effectief onderdrukt. Ze hebben een gunstig effect op de klachten en doen de endometriosehaarden vaak (deels) verschrompelen. De duur van de behandeling is 4 tot 6 maanden maar met add-back therapie (om de bijwerkingen te verminderen) gebruiken vrouwen dit nu vaak al langer. De bijwerkingen zijn het rechtstreekse gevolg van de sterke verlaging van de oestrogenen en openbaren zich in de vorm van opvliegers, nachtelijk transpireren, een drogere schede, minder zin in vrijen en bij langdurig gebruik kans op botontkalking. De ontstane toestand is dan vergelijkbaar met de verschijnselen van de menopauze.
LHRH-agonisten kunnen via het neusslijmvlies (snuiven), of per injectie in de onderhuid (subcutaan) of in de spier (intramusculair) toegediend worden. De injectie in de spier kan beperkt worden tot één depotinjectie per maand of drie maanden. De genoemde bijwerkingen zijn eerder regel dan uitzondering.

5.2 Chirurgische ingrepen bij endometriose

5.2.1 Chirurgische laparoscopie

Endometriosehaarden kunnen met een operatieve ingreep worden verwijderd, weggesneden (excisie) of weggebrand (coagulatie) met behulp van de laparoscoop (kijkbuis). Hoe lang het herstel na de operatie duurt is afhankelijk van de ernst van de endometriose en de duur van de ingreep. In gespecialiseerde centra worden ook ernstige vormen van endometriose laparoscopisch geopereerd. De opnameduur en herstelperiode duren dan een stuk langer.

5.2.2 Laparotomie

Dit is een buikoperatie waarbij door middel van excisie of coagulatie de endometriosehaarden verwijderd worden. Een ziekenhuisopname van een aantal dagen is noodzakelijk en daarna heb je 4 tot 8 weken nodig om te herstellen van de ingreep. Deze methode wordt nog maar in uitzonderlijke gevallen toegepast.

5.2.3 Uterusextirpatie / hysterectomie

Dit is het verwijderen van de baarmoeder inclusief endometriosehaarden en verklevingen. Deze methode wordt vooral toegepast als de endometriose zeer ernstig is. Ook wordt deze ingreep wel toegepast wanneer andere methoden gefaald hebben of als de vrouw de leeftijd gepasseerd is waarop zij nog kinderen kan krijgen. Na deze ingreep is men niet meer vruchtbaar en deze stap wordt dus niet zomaar genomen, maar moet gezien worden als een laatste redmiddel. Overigens blijft de oestrogeenproductie door het nog aanwezig zijn van de eierstokken normaal. Dit kan dus betekenen dat de eventuele zeer kleine met het oog niet zichtbare endometriosehaarden weer gaan groeien.
De baarmoeder kan via een laparotomie verwijderd worden of vaginaal.

5.2.4 Volledige uterusextirpatie / hysterectomie

Hierbij worden alle voortplantingsorganen (baarmoeder, eierstokken en eileiders), inclusief alle endometriosehaarden en verklevingen in het omringende weefsel, verwijderd. Deze operatie wordt bij zeer ernstige endometriose aangeraden, maar pas nadat andere behandelingen tekort zijn geschoten. Op het moment dat de eierstokken verwijderd zijn, zullen de verschijnselen van een vroege menopauze optreden.

5.3 Alternatieve behandelingen

Er zijn zeer veel alternatieve behandelingen mogelijk. Of deze resultaat hebben, is per individu verschillend, maar is nooit wetenschappelijk bewezen. De werking die van alternatieve therapieën uitgaat, kan bestaan uit beheersing of vermindering van de pijn, een positiever zelfbeeld, meer energie hebben of minder depressief zijn.

We noemen hier enige mogelijkheden: acupunctuur, antroposofie, bindweefselmassage, Gestalttherapie, haptonomie, homeopathie, iriscopie, osteopathie, macrobiotisch dieet, magnetiseur. Meer informatie over de mogelijkheden is verkrijgbaar bij de diverse koepelorganisaties op het gebied van alternatieve therapieën.

6. Vruchtbaarheidsproblemen en endometriose

Hoe vroeger de diagnose wordt gesteld, hoe groter de kans is dat je vruchtbaar blijft en zwaardere ingrepen voorkomen kunnen worden. Er is een aantal oorzaken voor het uitblijven van een zwangerschap aan te wijzen. Eén daarvan is dat de eileiders verkleefd zijn geraakt, waardoor de eicel en de zaadcel elkaar niet kunnen treffen.  Andere mogelijke oorzaken van een verminderde vruchtbaarheid bij vrouwen met endometriose zijn: verstoring van het milieu in de buik  door de aanwezigheid van ontstekingsstoffen, een minder goede eicelkwaliteit wanneer endometriose in de eierstokken aanwezig is, verstoring van het milieu in de baarmoeder wanneer endometriose aanwezig is in de baarmoederspier.

Gelukkig zijn er ook veel vrouwen die ondanks endometriose wel vlot zwanger worden.

6.1 Vruchtbaarheidsbehandelingen

Het is niet altijd nodig om meteen een vruchtbaarheidsbehandeling te doen bij de constatering van endometriose. Per individu wordt bekeken hoe groot de kans op een spontane zwangerschap is en of deze kans eventueel vergroot kan worden door een vruchtbaarheidsbehandeling.

Afhankelijk van de duur van de kinderwens, de ernst van de endometriose en de leeftijd van de vrouw kan voor IUI of voor IVF worden gekozen.

Een IVF-behandeling bij vrouwen met endometriose kan wel specifieke problemen met zich mee brengen:

  • als een IVF-behandeling niet leidt tot een zwangerschap, kan de endometriose toenemen door het hormoongebruik
  • als er bij de follikelpunctie ook ‘chocoladecystes’ worden aangeprikt, kan dit een infectie veroorzaken
  • als er bij de eierstokken verklevingen zijn ontstaan, kan de follikelpunctie extra pijnlijk zijn.

7. Meer informatie

Wil je meer lezen?

  • Endometriose de baas, auteurs: Annemiek Nap, Bianca de Bie, Thomas D’Hooghe
  • Iedere maand pijn, auteur: Annemiek Nap, m.m.v. Wim Willemsen, Thomas D’Hooghe

Deze boeken zijn te bestellen via de webshop van de Endometriose Stichting

Links:

Endometriose Stichting – www.endometriose.nl

Endometriose Vereniging België – www.endometriose.be

Informatie en adressen op het gebied van alternatieve therapieën:

————————–

Freya
Freya is de landelijke, onafhankelijke vereniging voor mensen met vruchtbaarheids-problemen. Freya biedt nieuws, achtergrondinformatie, ervaringsverhalen en contact over vruchtbaarheid, problemen met zwanger worden en ongewilde kinderloosheid. Ook kunt u hier informatie vinden over arbeidsverzuim en vruchtbaarheidsproblemen.

Dit is een uitgave van:
Freya, vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen ©
Herzien door drs. F. Jansen en B. de Bie, januari 2016

Aan deze tekst kunnen geen rechten worden ontleend, tevens aanvaardt Freya geen aansprakelijkheid indien regels door instanties anders worden gehanteerd