PCOS – PolyCysteus Ovarium Syndroom

PCOS

  1. Inleiding
  2. De normale cyclus
  3. Wat gebeurt er bij PCOS
  4. Diagnose
  5. Wat is de oorzaak van PCOS?
  6. Mogelijke vruchtbaarheidsbehandelingen
  7. Bestrijding van overige symptomen
  8. Psychosociale aspecten van vruchtbaarheidsproblemen
  9. Wil je meer lezen?

1. Inleiding

Normaal ontwikkelen zich in de eerste helft van de menstruatiecyclus enkele follikels (vochtblaasjes of eiblaasjes genoemd) in de eierstokken. Daarvan groeit er meestal maar één zover door totdat deze knapt. Het knappen van het blaasje noemen we ovulatie (eisprong), dat wil zeggen dat het eitje uit de follikel komt en door de eileider wordt opgevangen, waarna het naar de baarmoeder gaat.

Bij vrouwen met PCOS worden in de eierstok meerdere kleine follikels gevormd, die moeilijk tot groei en ovulatie komen. De onderontwikkelde vochtblaasjes die zo ontstaan, worden cysten genoemd. Doordat de eisprong uitblijft, krijg je ook minder vaak of geen menstruatie. Door het ontbreken van een eisprong is de vruchtbaarheid verminderd.

Naar schatting heeft 8 tot 13% van de vrouwen een meer of minder ernstige vorm van PCOS en daarmee is dit de meest voorkomende hormonale afwijking bij vrouwen. PCOS is geen ziekte maar een syndroom. Dit houdt in dat er meerdere symptomen aan verbonden zijn, die niet allemaal tot uiting hoeven te komen bij elke vrouw. Het beeld van dit syndroom verschilt dus per individu. Over de oorzaak van PCOS is nog weinig bekend.

2. De normale cyclus

Hormonen vrouw

De cyclus is een ingewikkeld samenspel tussen verschillende organen in het lichaam: de hypothalamus, de hypofyse, de eierstokken en de baarmoeder.

Hypothalamus en hypofyse

De hypothalamus bevindt zich aan de onderkant van de hersenen, vlak daaronder zit de hypofyse (hersenaanhangsel). De hypothalamus is de ‘grote regelaar’ in het geheel. Deze produceert LHRH, een zogenaamd boodschapper-hormoon, dat de hypofyse aanzet tot het afgeven van FSH (Follikel Stimulerend Hormoon) en LH (Luteïniserend Hormoon, het hormoon dat de eisprong opwekt).

Eierstokken

FSH en LH worden via het bloed naar de eierstokken getransporteerd en zijn verantwoordelijk voor de eirijping en de eisprong. FSH stimuleert de groei van een follikel (eiblaasje) waarin een eicel zit en zorgt tevens voor de aanmaak van oestrogeen in de eierstokken. Het oestrogeen zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies gaat groeien. Als de hoeveelheid oestrogeen in het bloed hoog is, wordt hierdoor de afgifte van FSH geremd en de afgifte van LH gestimuleerd. Onder invloed van die grote hoeveelheid LH (LH-piek) treedt de ovulatie op, in het midden van de cyclus. De eierstokken gaan nu naast oestrogeen ook progesteron maken.

Baarmoeder

Progesteron zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies voldoende voedingsstoffen gaat bevatten voor de eventueel bevruchte eicel. Wordt de eicel niet bevrucht, dan daalt de hoeveelheid oestrogeen en progesteron in het bloed aanzienlijk. De gevolgen van deze daling zijn de afstoting van het baarmoederslijmvlies en een bloeding (menstruatie). Daarnaast zorgt de lage oestrogeenconcentratie in het bloed ervoor dat de hypofyse opnieuw door de hypothalamus wordt geprikkeld om FSH en LH af te geven. De volgende cyclus is dan begonnen.

3. Wat gebeurt er bij PCOS?

Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (het LH, eventueel testosteron en soms insuline, het hormoon dat de bloedsuikerspiegel regelt) verhoogd. De waarde van het FSH, is bij PCOS onvoldoende om de follikels te laten rijpen. Bij PCOS blijft de eisprong, en dus ook de menstruatie, gedurende langere periodes uit en is de vruchtbaarheid verminderd. Doordat de rijping van de follikels verstoord is, blijft de follikel intact in de eierstok en vormt een cyste. Deze cysten zijn te zien als een ‘kralenkrans’ in de eierstokken, zie afbeelding.

De eierstokken van vrouwen met PCOS kunnen hoge gehaltes mannelijke hormonen zoals testosteron produceren. Dit kan een mannelijk beharingspatroon veroorzaken: overbeharing op het lichaam en kaalheid op het hoofd. Soms komt ook acné voor.

Een deel van de vrouwen met PCOS heeft te maken met insuline-resistentie. Insuline is een hormoon dat betrokken is bij de regulatie van de bloedsuikerspiegel. Insuline-resistentie houdt in dat het lichaam minder gevoelig wordt voor de insuline die het produceert. Het lichaam reageert hierop door hogere concentraties insuline aan te maken, om zo toch de bloedsuikerspiegel te reguleren. De eierstokken van vrouwen met PCOS lijken gevoelig te zijn voor deze hoge concentratie insuline, deze zet de eierstok aan tot het produceren van meer geslachtshormonen.

Door verschillende oorzaken kan een vrouw met PCOS ook overgewicht hebben. Dit komt bij 40% van de vrouwen met PCOS voor. Het hoge testosterongehalte kan een oorzaak zijn, maar ook de insuline-resistentie.

4. De diagnose

De diagnose PCOS wordt gesteld aan de hand van je verschijnselen en je cyclusgegevens, in combinatie met een echobeeld van je eierstokken, waarin de kralenkrans te zien is. Verdere aanwijzingen worden gevonden door de bepaling van het testosterongehalte en de verhouding tussen de concentraties FSH en LH in het bloed.

Verschijnselen van PCOS

PCOS is niet alleen van invloed op de vruchtbaarheid. Samengevat kunnen verschijnselen van PCOS zijn:

  • Geen eisprong (anovulatie) of een onregelmatige eisprong
  • Onregelmatig of niet menstrueren
  • Verminderde vruchtbaarheid omdat je geen of zelden een eisprong hebt
  • Overgewicht
  • Insuline resistentie (diabetes/suikerziekte)
  • Overbeharing (mannelijk beharingspatroon, ook hirsutisme genoemd)
  • Haarverlies (kaalheid)
  • Acné
  • Verhoogde kans op angst en/of stemmingsklachten
  • Verhoogde kans op endometriumkanker
  • Verhoogde kans op hart- en vaatziekten
  • De uiterlijke kenmerken van PCOS, waaronder hirsutisme en overgewicht, en een negatief lichaamsbeeld kunnen van invloed zijn op het seksleven en kwaliteit van de relatie. Ook een verstoord eetpatroon en eetstoornissen kunnen aanwezig zijn.

Belangrijk om te weten: Niet al deze kenmerken zijn bij elke vrouw met PCOS aanwezig!
Daarnaast zijn er etnische verschillen in uitingsvormen en symptomen.

Vrouwen met PCOS hebben dus een verhoogd risico op een aantal aandoeningen. Hieronder een nadere toelichting van drie ernstige aandoeningen en wat je kunt doen is om het risico te verminderen.

Diabetes

Overgewicht gaat vaak samen met een verminderde gevoeligheid voor de insuline die het lichaam produceert (insuline-resistentie). Om het glucosegehalte in je lichaam op een normaal niveau te houden, wordt er meer insuline aangemaakt. Een voortdurend hoge insulineproductie verstoort je stofwisseling waardoor je diabetes mellitus type II kunt krijgen. Het risico op deze aandoening kan verminderd worden door gewichtsvermindering en diabetes medicijnen.

Vooral vrouwen bij wie op jonge leeftijd al een verstoorde suikerstofwisseling is vastgesteld, hebben een verhoogde kans om tussen het 40ste en 50ste levensjaar diabetes te krijgen. Bij deze vrouwen is het van belang om af en toe de suikerspiegel te controleren. Bij dikkere vrouwen kan door afvallen diabetes vaak worden voorkomen. Een aangepast dieet en eventueel medicatie zijn vrijwel altijd succesvol bij de behandeling van deze vorm van diabetes.

Hart- en vaatziekten

Vrouwen met PCOS hebben meer kans op hart- en vaatziekten. Dit komt deels doordat ongeveer 40% van de vrouwen last heeft van overgewicht. Maar ook bij vrouwen met PCOS zonder overgewicht komt vaker een te hoge bloeddruk en een te hoog cholesterolgehalte voor.
Gewichtverlies, een gezonde leefstijl en eventueel medicatie kunnen de verhoogde kansen verlagen of wegnemen.

Endometriumkanker

Het risico op baarmoederslijmvlieskanker (endometriumkanker) is verhoogd bij vrouwen die niet of nauwelijks menstrueren. Omdat dit slijmvlies niet wordt afgebroken, is de kans groter dat er gezwellen gevormd worden in dit weefsel. Regelmatige menstruatiebloedingen verminderen dit risico. De bloedingen zijn op te wekken door het slikken van een middel met progesteron (waarmee 3 tot 4 keer per jaar een bloeding kan worden opgewekt) of het gebruik van de (combinatie)anticonceptiepil.

5. Wat is de oorzaak van PCOS?

Hoe PCOS ontstaat is niet bekend. In sommige families komt PCOS vaker voor, dan is er sprake van erfelijke factoren. Bij anderen is er alleen sprake van PCOS als het gewicht toeneemt.
Verschillende onderzoeksgroepen proberen uit te zoeken om welke erfelijke factoren het gaat. Inzicht in deze erfelijke factoren zou van groot belang kunnen zijn voor opsporing in een vroeg stadium, maar ook voor het ontwikkelen van nieuwe therapieën.

6. Mogelijke vruchtbaarheidsbehandelingen

Het eerste advies voor alle vrouwen met PCOS is een gezonde leefstijl te hebben, dat wil zeggen dat je gezonde voeding eet en voldoende lichaamsbeweging neemt. Hiermee kun je de gezondheidsrisico’s van PCOS verminderen.
Als je overgewicht hebt is afvallen een belangrijke stap algehele verbetering. Na gewichtsverlies kan de cyclus zich spontaan herstellen. Als je daarna toch nog behandeld moet worden om zwanger te worden met tabletten of injecties, verhoogt afvallen de kans op zwangerschap sterk.
Afvallen is lastig, vraag daarom hulp via de huisarts. Deze kan je een verwijzing geven voor gecombineerde leefstijl interventie. Deze hulp wordt vergoed uit de basisverzekering. Je stelt samen met de hulpverlener haalbare doelen. Een gewichtsvermindering van 5 tot 10% kan al een verschil maken.
Lees hier tips over voeding en leefstijl bij PCOS.

Als je zwanger wilt worden, zijn – na een gezonde leefstijl en afvallen bij overgewicht – de volgende behandelopties mogelijk:

  • Letrozol (tabletten): dit middel is in Nederland nog niet geregistreerd voor gebruik bij anovulatie. Als er geen andere belemmeringen van de vruchtbaarheid zijn, is het toch de eerste keus bij behandeling van vrouwen met PCOS. De bijwerkingen zijn vermoeidheid en duizeligheid. Maar vergeleken met clomifeen is een grotere kans op zwangerschap en minder kans op opvliegers.
  • Clomifeencitraat (tabletten): als Letrozol niet beschikbaar is of niet vergoed wordt, kan clomifeen worden ingezet om een eisprong op te wekken.
  • Metformine (tabletten): dit middel kan eveneens worden gebruikt om een eisprong op te wekken. Het kan ook gelijktijdig met clomifeen worden voorgeschreven als er sprake is van clomifeenresistentie (er treedt geen eisprong op bij gebruik van clomifeen).
  • Gonadotrofinen (injecties): als je met de bovenstaande mogelijkheden niet zwanger bent geworden, kan behandeling met gonadotrofine injecties worden overwogen.
  • IUI: De gonadotrofine injecties kunnen ook nog gecombineerd worden met IUI (intra uteriene inseminatie = opgewerkt sperma hoog in de baarmoeder inbrengen).
  • LEO-behandeling: tijdens een kijkoperatie (onder narcose) brandt de gynaecoloog een paar kleine, oppervlakkige gaatjes in de grootste eierstok. De behandeling heet voluit laparoscopische elektrocoagulatie. Door het branden van de gaatjes verandert de aanmaak van de hormonen in de eierstok. Daardoor kun je spontane eisprongen (ovulaties) in de maanden daarna krijgen.
  • Tot slot is de laatst mogelijke optie een IVF-behandeling.

Risico’s van vruchtbaarheidsbehandelingen

Overstimulatie

Door de stimulatie van de eierstokken met medicijnen is er een klein risico (ca. 2%) dat je last krijgt van het ovarieel hyperstimulatie syndroom (OHSS), ook wel overstimulatie genoemd.
Krijg je tijdens een vruchtbaarheidsbehandeling klachten als

  • snelle gewichtstoename en/of
  • hevige buikpijn en/of
  • hevige misselijkheid en/of
  • toename van de buikomvang

neem dan altijd contact op met het fertiliteitscentrum.

Wat je zelf direct kunt doen bij (vermoeden van) overstimulatie: veel water en thee drinken en rust houden.

Meerlingzwangerschap

De kans op een meerlingzwangerschap is verhoogd als er meer dan één follikel is uitgegroeid. Een meerlingzwangerschap brengt altijd extra risico’s met zich mee voor moeder en kind. Lees meer.

Bestrijding van overige symptomen PCOS

Problemen die worden veroorzaakt door teveel mannelijke hormonen (zoals overbeharing en acné) kunnen – als je niet meer zwanger wilt worden – worden verminderd door het gebruik van de anti-conceptiepil of een Mirena spiraal. De overmatige beharing kan eveneens worden verminderd door middel van elektrische epilatie of laserbehandeling.

De beste oplossing voor overgewicht is afvallen en een gezonde leefstijl. Dit kan echter een moeilijke opgave zijn voor vrouwen met PCOS, mede omdat dit overgewicht een hormonale achtergrond heeft. Vraag om je huisarts om een verwijzing voor gecombineerde leefstijl interventie.

Psycho-sociale aspecten van vruchtbaarheidsproblemen

Moeilijk zwanger worden is behoorlijk ingrijpend in je leven. Dat je kinderwens niet verwezenlijkt kan worden zonder medisch ingrijpen is voor de meeste paren moeilijk. Daarnaast is de diagnose PCOS met de bijbehorende risico’s een last. Als je eerst moet afvallen breekt een best zware tijd aan.
Besteed aandacht aan je relatie, jouw gevoelens en die van je partner. Vruchtbaarheidsbehandelingen en de onzekerheid over het resultaat zijn emotioneel zwaar; daardoor heb je niet altijd energie over voor andere zaken.

Het is fijn om hierover te kunnen praten. Met je partner, maar ook met anderen: familie, vrienden, lotgenoten of eventueel een professionele hulpverlener.

Freya biedt een aantal mogelijkheden om in contact te komen met lotgenoten als het gaat om PCOS en kinderwens. Daarnaast kun je voor alles rondom PCOS ook terecht bij de Stichting PCOS.

Wil je meer lezen?

Dit is een uitgave van:

Freya, Vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen ©

Laatste update: augustus 2023 / J. Knijnenburg

Aan deze tekst kunnen geen rechten worden ontleend, tevens aanvaardt de Vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen Freya geen aansprakelijkheid indien regels door officiële instanties anders worden gehanteerd.